Hogaamiyaha ugu sarreeya Iiraan, Ayatollah Ali Khamenei, ayaa lagu dilay weerar ay Israa’iil iyo Mareykanka qaadeen. Wuxuu ahaa 86 jir.
Warbaahinta dowladda Iiraan ayaa xaqiijisay geerida saacadihii hore ee Axaddii ka dib markii Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump uu sheegay in Khamenei lagu dilay weerar cirka ah oo ay si wadajir ah u qaadeen Mareykanka iyo Israa’iil oo Sabtidii lagu qaaday xaruntiisa.
Waa kuma Hogaamiyaha ugu sarreeya Iiraan Khamenei maxaase loo bartilmaameedsan karaa?
Maxaa laga ogaan karaa weerarrada Mareykanka iyo Israa’iil ee Iiraan
Netanyahu wuxuu sheegay in Mareykanka iyo Israa’iil ay weerareen Iiraan si looga saaro ‘khatarta jirta’
“Waxaa loogu dhawaaqay dadka Iiraan in Amiirkiisa Weyn Ayatollah Imam Sayyid Ali Khamenei, Hogaamiyaha Kacaanka Islaamiga ah, uu ku shahiiday weerarkii wadajirka ahaa ee ay qaadeen Mareykanka iyo nidaamka Sahyuuniyadda subaxnimadii Sabtida, Febraayo 28,” ayay werisay Wakaaladda Wararka Tasnim ee Iiraan oo si rasmi ah u hadashay. Warbaahinta dowladda Iiraan ayaa sheegtay in gabadhii Khamenei, wiilka uu soddogga u yahay, iyo wiilka uu awoowga u yahay Khamenei ay sidoo kale dhinteen.
Trump ayaa hore u sheegay in Khamenei iyo mas’uuliyiinta kale ee Iiraan “aysan ka baxsan karin sirdoonka Mareykanka iyo nidaamyada dabagalka ee horumarsan”.
Khamenei wuxuu hoggaanka Iiraan qabtay sanadkii 1989, ka dib geeridii Ayatollah Ruhollah Khomeini, hoggaamiyihii kartida lahaa ee hormuudka ka ahaa kacaanka Islaamiga ah toban sano ka hor.
In kasta oo Khomeini uu ahaa xoogga fikradeed ee ka dambeeyay kacaankii soo afjaray xukunkii boqortooyada Pahlavi, haddana Khamenei wuxuu ahaa kii sameeyay qalabka militariga iyo kuwa militariga ee sameeya difaaca Iiraan ee ka dhanka ah cadowgeeda isla markaana siiya saameyn ka baxsan xuduudaheeda.
Kahor inta uusan noqon hoggaamiyaha ugu sarreeya, wuxuu Iiraan madaxweyne u ahaa dagaal dhiig badan ku daatay oo ay la gashay Ciraaq 1980-meeyadii. Khilaafka xooggan, oo ay weheliso dareen go’doon ah oo ka dhex jira Iiraaniyiin badan iyadoo waddamada reer Galbeedka ay taageerayaan hoggaamiyaha Ciraaq Saddam Hussein, ayaa sii xoojiyay kalsooni darrada Khamenei ee Galbeedka, guud ahaan, iyo gaar ahaan Mareykanka, sida ay leeyihiin falanqeeyayaashu.
Dareenkaas ayaa xoojin doona xukunkiisii tobanaan sano socday wuxuuna xoojin doonaa fikradda ah in Iiraan ay ku sii jirto xaalad difaac joogto ah oo ka dhan ah khataraha dibadda iyo gudaha.
“Dadku waxay u maleynayaan [Iiraan] inay tahay diin diimeed, sababtoo ah isaga [Khamenei] wuxuu xirtaa cimaamadda, luqadda dawladduna waa luqadda diinta, laakiin dhab ahaantii, wuxuu ahaa madaxweyne xilligii dagaalka ka soo baxay dagaalka isagoo u maleynaya in Iiraan ay nugul tahay oo ay u baahan tahay amni,” ayuu yiri Vali Nasr, khabiirka arrimaha Iiraan iyo qoraaga buugga “Grand Strategy: A Political History”. “In Mareykanku uu cadow ku yahay Iiraan; iyo in kacaanka, jamhuuriyadda Islaamiga ah iyo qarannimada, aan la kala saarin” sidaas darteedna, waxay u baahan yihiin in la ilaaliyo.
Aragtidan hoosteeda, Ciidanka Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah (IRGC) waxay ka soo dheegteen ciidan militari ah una beddeleen hay’ad amni, siyaasadeed iyo dhaqaale oo awood badan oo noqotay udub-dhexaadka saameynta ballaaran ee Iiraan ee gobolka oo dhan. Khamenei wuxuu sidoo kale dhiirrigeliyay “dhaqaale iska caabin ah” si loo kobciyo isku-kalsoonaanta iyadoo la ciqaabayo cunaqabataynta reer Galbeedka, wuxuu sii waday shaki xooggan oo ku saabsan la macaamilka reer Galbeedka, wuxuuna si xoog leh uga jawaabay dhaleeceeyayaasha ku doodayay in diiradda uu saarayo difaaca ay xannibayso dib-u-habaynta aadka loogu baahan yahay.
Laakiin xukunkiisa waxaa si xun loo tijaabiyay sannadihii la soo dhaafay, oo ay ku jirto sannadkii 2009, markii dibadbaxayaal waddooyinka isugu soo baxay oo ku doodayay waxa ay ku andacoonayaan inay ahayd doorasho madaxweyne oo la musuqmaasuqay la kulmay olole naxariis darro ah, iyo sannadkii 2022 oo ku saabsan xuquuqda haweenka.
Waxaa laga yaabaa in caqabadda ugu weyn ee xukunkiisa ay timid bishii Janaayo markii dibadbaxyo ay kiciyeen dhibaato dhaqaale ay isu beddeleen kacdoon qaran, iyadoo dibadbaxayaal badan ay si toos ah ugu baaqayeen in la rido jamhuuriyadda Islaamiga ah. Jawaabta mas’uuliyiintu waxay keentay mid ka mid ah iskahorimaadyadii ugu rabshadaha badnaa tan iyo kacaankii dalka ee 1979.
Dadka dhaliila ayaa u arkayay inuu aad uga fog yahay dad da’yar oo raadinaya dib-u-habayn iyo horumar dhaqaale oo ka badan go’doomin iyo dagaallo aan dhammaad lahayn oo lala galo Mareykanka iyo Israa’iil.
“Iiraaniyiintu waxay bixiyeen kharash aad u sarreeya oo ku aaddan heerkan ku adkaysiga madaxbannaanida qaranka – inta lagu guda jiro, wuxuu lumiyay dadweynaha Iiraan sababtoo ah ma aysan rumaysnayn xigmadda madaxbannaanidaan,” ayuu yiri Nasr.
Wuxuu ku dhashay 1939 magaalada barakeysan ee Mashhad ee Shiicada ee waqooyi-bari Iiraan, Khamenei wuxuu ahaa wiil uu dhalay hoggaamiye Muslim ah oo caan ah iyo qowmiyadda Azerbaijan ee ka soo jeeda Ciraaq deriska la ah. Qoyska ayaa markii ugu horreysay degay Tabriz oo ku taal waqooyi-galbeed Iiraan ka hor inta aysan u guurin Mashhad, oo ah meel ay jecel yihiin xujaajta diinta, halkaas oo aabihii Khamenei uu hoggaamiyo masaajid Azerbaijan ah.
Khamenei wuxuu hooyadiis, Khadijeh Mirdamadi, ku tilmaamay inay tahay qof aad u jecel Qur’aanka iyo akhriska buugaagta oo wiilkeeda ku beeray jacayl suugaanta iyo gabayada, ka dibna taageertay wiilkeeda markii uu ku biiray dhaqdhaqaaqa ka dhanka ah xukunkii boqortooyada Pahlavi.
Khamenei wuxuu waxbarashadiisa ka bilaabay da’da afar jirka, isagoo baranaya Qur’aanka, wuxuuna waxbarashadiisa hoose ku dhammeeyay dugsigii ugu horreeyay ee Islaamka ee Mashhad. Ma uusan dhammeynin dugsiga sare, wuxuu ka bartay dugsiyada diinta iyo wax ka bartay culimada caanka ah ee Islaamka ee waqtigaas, sida aabihiis, iyo Sheekh Hashem Ghazvini. Sannadihii xigay, wuxuu sii watay waxbarashadiisa xarumaha Shiicada ee caanka ah ee waxbarashada sare ee Najaf iyo Qom.
Magaalada Qom, wuxuu wax ka bartay oo uu ku dhawaaday tiro ka mid ah culimada caanka ah ee Muslimiinta, oo ay ku jiraan Ayatollah Khomeini, oo caan ku ahaa seminaarada dhallinyarada sababtoo ah caasinimadiisa shah.
Khamenei wuxuu dhigayay koorsooyin sharciga ah iyo fasallo tarjumaad diimeed dadweyne, taas oo sidoo kale u saamaxday inuu helo dhagaystayaal sii kordhaya, gaar ahaan ardayda da’da yar ee bilaabay inay ka niyad jabaan boqortooyada.
Boqortooyadii waqtigaas waxaa dib loogu soo celiyay awood buuxda ka dib afgambigii MI6 iyo CIA ay soo abaabuleen 1953, kaas oo meesha ka saaray Ra’iisul Wasaarihii si dimuqraadi ah loo doortay Mohammad Mosaddegh ka dib markii uu isku dayay inuu qarameeyo warshadaha saliidda Iiraan.
Isagoo ah dhaqdhaqaaqe siyaasadeed, Khamenei waxaa si isdaba joog ah u xiray booliiska qarsoon ee shah (SAVAK) waxaana lagu xukumay masaafuris magaalada fog ee Iranshahr ee koonfur-bari Iiraan, laakiin wuxuu ku soo laabtay si uu uga qayb qaato dibadbaxyadii 1978 ee horseeday dhammaadka xukunkii Pahlavi.
