Iiraan ayaa Arbacadii ku dhawaaqday in maxkamadeyn degdeg ah lagu sameyn doono dadka loo xiray dibadbaxyo ballaaran, ka dib markii Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump uu ku hanjabay “tallaabo aad u xooggan” haddii Jamhuuriyadda Islaamiga ah ay sii waddo deldelaadda.

Cadhada caalamiga ah ayaa ka dhalatay olole ka dhan ah dibadbaxyada, kaas oo koox xuquuqul insaanka ah ay sheegtay inay u badan tahay inay dileen kumanaan qof mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee weli haysta hoggaanka wadaaddada Iiraan.

Mas’uuliyiinta Iiraan ayaa ku adkeystay inay dib ula wareegeen maamulka dalka ka dib habeenno isku xigxigay oo dibadbaxyo ballaaran ah, iyagoo si isdaba joog ah ugu eedeeyay dibadbaxayaasha inay qaadeen “falal argagixiso” oo la mid ah kuwa ay geysteen ISIS.

Madaxa garsoorka Gholamhossein Mohseni Ejei ayaa sheegay booqasho uu ku tagay xabsi ay ku xiran yihiin maxaabiis dibadbaxayaal ah in “haddii qof uu gubo qof, madaxa ka gooyo qof oo uu dab qabadsiiyo markaas waa inaan si dhakhso ah u qabannaa shaqadayada,” sida lagu sheegay faallooyin ay baahisay telefishanka dawladda.

Wakaaladaha wararka Iiraan ayaa sidoo kale soo xigtay isagoo leh maxkamadeynta waa in lagu qabtaa meel fagaare ah wuxuuna sheegay inuu shan saacadood ku qaatay xabsi ku yaal Tehran si uu u baaro kiisaska.

Trump ayaa Talaadadii wareysi uu siiyay CBS News ku sheegay in Mareykanku uu tallaabo qaadi doono haddii Iiraan ay bilowdo inay daldasho dibadbaxayaal.

“Waxaan qaadi doonnaa tallaabo aad u xooggan haddii ay sidaas sameeyaan,” ayuu yiri hoggaamiyaha Mareykanka, kaasoo si isdaba joog ah ugu hanjabay Iiraan faragelin militari.

“Marka ay bilaabaan inay dilaan kumannaan qof — haddana waxaad ii sheegaysaa inaad deldelayso. Waan arki doonnaa sida ay taasi ugu shaqeyn doonto,” ayuu yiri Trump.

Tehraan waxay digniinaha Mareykanka ugu yeertay “tilmaamo faragelin militari.”

Hawlgalka Qaramada Midoobay ee Iiraan ayaa bayaan ku soo dhigay X, isagoo ku dhaartay in “buugga ciyaarta” ee Washington uu “mar kale fashilmi doono.”

“Male-awaalka iyo siyaasadda Mareykanka ee ku wajahan Iiraan waxay ku saleysan yihiin isbeddelka nidaamka, iyadoo cunaqabatayn, hanjabaado, rabshado la farsameeyay, iyo fowdo ay u adeegayaan sidii hab lagu sameeyo marmarsiiyo faragelin militari,” ayuu yiri qoraalka.

Ururada xuquuqda aadanaha waxay ku eedeeyeen dowladda inay si ba’an u toogatay dibadbaxayaasha oo ay qarinayso baaxadda tallaabada iyadoo internetka la xiray 8-dii Janaayo.

“Tirakoobyadu waxay muujinayaan in #Iran ay weli ka maqan tahay iyadoo waddanku uu ku soo jeedo maalin kale oo mugdi dijitaal ah,” ayuu yiri kormeeraha internetka Netblocks Arbacadii qoraal uu ku qoray X, isagoo raaciyay in go’doomintu ay socotay 132 saacadood.

Si kastaba ha ahaatee, macluumaad ayaa laga helay Iiraan. Muuqaallo cusub oo baraha bulshada lagu baahiyay, oo ay xaqiijisay AFP, ayaa muujinaya meydad safan oo ku jira qolka meydadka ee Kahrizak oo ku yaal koonfurta caasimadda Iiraan, iyadoo meydadka lagu duubay bacaha madow iyo qaraabo murugaysan oo raadinaya kuwa ay jecel yihiin.

Dacwad oogayaasha Tehran ayaa sheegay in mas’uuliyiinta Iiraan ay ku soo oogi doonaan dacwado dil ah oo ah “dagaal ka dhan ah Ilaah” maxaabiista qaarkood.

Baaqyo lagu joojinayo dilalka

Waaxda Arrimaha Dibadda ee Mareykanka oo ku daabacday akoonkeeda luqadda Farsi ee X ayaa sheegtay in 26-jirka dibadbaxa ah Erfan Soltani lagu xukumay in la dilo Arbacadii.

“Erfan waa dibadbaxihii ugu horreeyay ee lagu xukumo dil, laakiin ma noqon doono kii ugu dambeeyay,” ayay tiri Wasaaradda Arrimaha Dibadda, iyadoo intaas ku dartay in ka badan 10,600 oo Iiraaniyiin ah la xiray.

Hay’adda Xuquuqda Aadanaha ee Amnesty International ayaa ugu baaqday Iiraan inay si degdeg ah u joojiso dhammaan dilalka, oo ay ku jirto kuwa Soltani.

Trump ayaa ku booriyay barnaamijkiisa Runta Bulshada in dadka Iiraaniyiinta ah ay “WAA INAY ISKA DEJIYAAN MASHRUUCA,” isagoo raaciyay: “Waxaan joojiyay dhammaan kulamada ay la yeelanayeen Mas’uuliyiinta Iiraan ilaa inta dilka aan macnaha lahayn ee dibadbaxayaasha uu JOOGSANYO. CAAWIMO WAA JIDKEEDA.”

Si dhakhso ah looma caddayn shirarka uu ka hadlayay ama nooca caawinta ay noqon doonto.

‘Dhimashada sii kordheysa‘

Qaar ka mid ah dalalka Yurub ayaa sidoo kale muujiyay caradooda ku aaddan weerarka, iyadoo Faransiiska, Jarmalka iyo Boqortooyada Midowday (UK) ay ka mid yihiin waddamada u yeeray safiirradooda Iiraan, sida Midowga Yurub.

“Tirada sii kordheysa ee khasaaraha ka dhacay Iiraan waa wax laga naxo,” ayay tiri madaxa Midowga Yurub Ursula von der Leyen, iyadoo wacad ku martay cunaqabatayn dheeraad ah.

NGO-ga Iran Human Rights ee fadhigiisu yahay Norway ayaa sheegay inay xaqiijiyeen 734 qof oo lagu dilay dibadbaxyada, oo ay ku jiraan sagaal carruur ah oo aan qaan-gaarin, laakiin wuxuu ka digay in tirada dhimashadu ay u badan tahay inay aad uga badan tahay.

“Tirada dhabta ah ee kuwa la dilay waxay u badan tahay kumanaan,” ayuu yiri agaasimaha IHR Mahmood Amiry-Moghaddam.

Warbaahinta dowladda Iiraan ayaa sheegtay in tobanaan ka mid ah ciidamada amniga la dilay, aaskoodana uu isu beddelay isu soo baxyo ballaaran oo lagu taageerayo dowladda.

Mas’uuliyiinta Tehran ayaa ku dhawaaqay xaflad aas ballaaran oo ka dhacday caasimadda Arbacadii oo loogu talagalay “shahiidiintii” maalmihii la soo dhaafay.

Amir, oo ah saynisyahan ku takhasusay kombiyuutarka Ciraaq, ayaa Isniintii ku laabtay Baqdaad wuxuuna sharraxay muuqaallo cajiib ah oo ka dhacay Tehran.

“Habeenkii Khamiista, aniga iyo asxaabtaydu waxaan aragnay dibadbaxayaal ku sugan xaafadda Sarsabz ee Tehran iyadoo ay joogaan ciidamo badan. Boolisku waxay ridayeen rasaas caag ah,” ayuu u sheegay AFP oo ku sugan Ciraaq.

Reza Pahlavi, oo ah wiilka fadhigiisu yahay Mareykanka ee Shah-kii la riday ee Iiraan, ayaa ugu baaqay militariga inay joojiyaan caburinta dibadbaxyada.

“Waxaad tihiin militariga qaranka ee Iiraan, ee ma tihid militariga Jamhuuriyadda Islaamiga ah,” ayuu ku yiri bayaan uu soo saaray.