Xabad joojinta jilicsan ee Bariga Dhexe ayaa halis ku jirtay Talaadadii ka dib markii Mareykanka iyo Iiraan ay bilaabeen weeraro cusub iyagoo ku loolamaya xakamaynta Gacanka Hormuz.
Milatariga Mareykanka ayaa Isniintii sheegay inay burburiyeen lix doonyood oo yaryar oo Iiraaniyiin ah, iyo sidoo kale gantaalada dalxiiska iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, ka dib markii Madaxweyne Donald Trump uu u diray ciidamada badda si ay u galbiyaan maraakiibta ku xayiran marin biyoodka olole uu ugu yeeray “Xorriyadda Mashruuca.”
Afhayeenka baarlamaanka Iiraan, Mohammad Bagher Ghalibaf, ayaa ku sheegay qoraal uu soo dhigay baraha bulshada Talaadadii in amniga maraakiibta iyo gaadiidka tamarta ay halis ku jireen jebinta xabad joojinta afar toddobaad socotay ee Mareykanka iyo xulafadiisa.
Marinka ayaa ah waddo muhiim u ah sahayda caalamiga ah ee saliidda, bacriminta iyo alaabada kale oo si dhow loo xiray tan iyo markii Mareykanka iyo Israa’iil ay bilaabeen weerarrada Iiraan 28-kii Febraayo, taasoo keentay kor u kaca qiimaha adduunka oo dhan.
Dhowr markab ganacsi oo ku sugan Khaliijka ayaa soo sheegay qaraxyo ama dab Isniintii, deked saliid oo ku taal Imaaraadka Carabta ayaa lagu gubay gantaalada Iiraan.
Warbixinno is khilaafsan
Ciidamada Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan ayaa si wax ku ool ah u xiray marin biyoodka cidhiidhiga ah iyagoo halis ugu jira miinooyin, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, gantaallo iyo doomo rasaas ah. Mareykanka ayaa ka jawaabay xayiraad lagu soo rogay dekedaha Iiraan.
Wasiirka Arrimaha Dibadda Iiraan Abbas Araghchi ayaa sheegay in dhacdooyinkii Isniintii ay muujiyeen inaysan jirin xal milatari oo lagu xallinayo xiisadda. Wuxuu sheegay in wadahadallada nabadda ay socdaan iyadoo la raacayo dhexdhexaadinta Pakistan, wuxuuna uga digay Mareykanka iyo Imaaraadka Carabta inay ku dhacaan “dhul gariir.”
Milatariga Mareykanka ayaa sheegay in laba markab ganacsi oo Mareykan ah ay ka soo gudbeen marin biyoodka, iyagoo aan sheegin goorta, iyagoo taageero ka helaya burburiyeyaasha gantaallada hagaya ee Badda.
In kasta oo Iiraan ay beenisay in wax isgoysyo ah ay dhaceen, Maersk wuxuu sheegay in Isbahaysiga Fairfax, oo ah markab calanka Mareykanka ku shaqeeya, uu ka baxay Gacanka isagoo maraya marin biyoodka Hormuz oo ay weheliyaan militariga Mareykanka Isniintii.
Taliyaha ciidamada Mareykanka ee gobolka ayaa sheegay in maraakiibtiisa ay burburiyeen lix doonyood oo yaryar oo Iiraaniyiin ah, kuwaas oo Iiraan ay sidoo kale beenisay. Warbaahinta Iiraan ayaa soo xigatay taliye militari oo sheegay in ciidamada Mareykanka ay bartilmaameedsadeen doomo rayid ah, iyagoo dilay shan qof oo rayid ah.
Iiraan ayaa sidoo kale Isniintii sheegtay inay rasaas ku furtay markab dagaal oo Mareykan ah oo ku soo dhawaaday marin biyoodka, taasoo ku qasabtay inay dib u laabato. Mas’uuliyiinta Iiraan ayaa markii dambe dabka ku tilmaamay rasaas digniin ah.
Reuters si madax-bannaan uma xaqiijin karto xaaladda buuxda ee marin biyoodka Isniintii iyadoo dhinacyada dagaallamaya ay soo saareen hadallo iska soo horjeeda.
Kuuriyada Koonfureed ayaa sheegtay in mid ka mid ah maraakiibteeda ganacsiga, HMM Namu, oo ku sugan marin biyoodka uu qarax iyo dab ka kacay qolkeeda matoorka, inkastoo aysan jirin cid saarnayd. Afhayeen u hadlay dowladda Kuuriyada Koonfureed ayaa sheegay inaysan caddayn in dabku uu ka dhashay weerar.
Sidoo kale Isniintii, hay’adda amniga badda ee Ingiriiska ee UKMTO ayaa sheegtay in laba markab lagu dhuftay xeebta Imaaraadka, shirkadda saliidda ee Imaaraadkana ADNOC ayaa sheegtay in mid ka mid ah maraakiibteeda saliidda ee madhan ay ku dhacday diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan.
Dekedda saliidda ee Imaaraadka oo gubanaysa
Mas’uuliyiinta Iiraan ayaa soo saaray khariidad ay ku sheegeen inay tahay aag baddeed oo ballaaran oo hadda gacanta ku haya, taasoo ka baxsan marin biyoodka si ay ugu daraan meelo dheer oo xeebta Imaaraadka Carabta ah.
Ka dib markii la soo sheegay weeraro diyaaradeed iyo gantaallo ah oo ka dhacay gudaha Imaaraadka Carabta maalintii oo dhan, oo ay ku jirto mid sababay dab ka kacay Fujairah, oo ah deked saliid oo muhiim ah, Imaaraadka Carabta ayaa sheegay in weerarrada Iiraan ay calaamad u yihiin koror halis ah waxayna xaq u leeyihiin inay ka jawaabaan.
Fujairah waxay ka shishaysaa marin biyoodka, taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah waddooyinka dhoofinta saliidda Bariga Dhexe ee aan u baahnayn in la maro.
Qiimaha saliidda ayaa hoos u dhacay 1 boqolkiiba Talaadadii ka dib markii uu kor u kacay ilaa 6 boqolkiiba fadhigii hore ee calaamadaha muujinaya in Ciidamada Badda Mareykanka ay dabciyeen gacan ku haynta Iiraan ee marin biyoodka Hormuz.
Dagaalka Bariga Dhexe wuxuu galaaftay kumanaan qof wuxuuna saameeyay dhaqaalaha adduunka. Mas’uuliyiinta Mareykanka iyo Iiraan waxay qabteen hal wareeg oo wadahadallo nabadeed oo fool ka fool ah, laakiin isku daygii lagu doonayay in lagu sameeyo kulamo dheeraad ah ayaa fashilmay.
Trump ayaa sheegay in weerarrada Mareykanka iyo Israa’iil ay ujeedadoodu tahay in lagu baabi’iyo waxa uu ugu yeeray khataraha soo socda ee ka imanaya Iiraan, isagoo soo xiganaya barnaamijyadeeda gantaallada nukliyeerka iyo kuwa ballistic-ga, taageerada ay u hayso Xamaas iyo Hezbollah iyo “hawlaheeda khatarta ah.”
Warbaahinta dowladda Iiraan ayaa Axaddii sheegtay in Mareykanku uu jawaabtiisa ku aaddan soo jeedin Iiraan oo 14-qodob ah u gudbiyay Pakistan, Iiraanna ay dib u eegis ku sameyneysay. Labada dhinac midna faahfaahin kama bixin.
Soo jeedinta Iiraan waxay dib u dhigi doontaa ka hadalka barnaamijyada tamarta nukliyeerka iyo cilmi-baarista Iiraan ilaa laga gaaro heshiis lagu soo afjarayo dagaalka laguna xallinayo khilaafka maraakiibta. Trump ayaa sheegay dhammaadka toddobaadkan inuu wali baranayo, laakiin ay u badan tahay inuu diidi doono.
Sirdoonka Mareykanka ee ugu dambeeyay ayaa muujinaya waxyeello xaddidan oo soo gaartay barnaamijka nukliyeerka Iiraan tan iyo markii dagaalku bilaabmay, sida ay mas’uuliyiintu u sheegeen Reuters.
Trump wuxuu doonayaa inuu ka saaro kaydka Yuraaniyamka ee Iiraan si looga hortago inuu farsameeyo ilaa heer uu ka sameeyo hub nukliyeer ah. Iiraan waxay beenineysaa inay damacsan tahay inay dhisto bam nukliyeer ah.